Document Type : Original Article
1. مقدمه
زبان، صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نیست بلکه ساختارهای شناختی، جهانبینی و چارچوبهای فکری گویشوران را بازتاب میدهد (کروز[2]، 2004). در حوزۀ مطالعات نظامی و راهبردی، این مسئله اهمیت مضاعفی مییابد، زیرا واژگان نظامی نهتنها توصیفکنندۀ پدیدهها بلکه شکلدهندۀ دکترینها، آموزشها و تصمیمگیریهای عملیاتی هستند (میسن[3]، 1990). به بیان دیگر، زبان نظامی یک «زبان تخصصی» (LSP) صرف نیست بلکه یک زبان راهبردی[4] است که هر واژه در آن بار عملیاتی دارد.
در ادبیات کلاسیک استراتژیک، کلاوزویتس[5] (1976) جنگ (War) را بهعنوان یک پدیدۀ کلان سیاسی و موقعیتِ تنازع تعریف میکند. درحالیکه اسناد مشترک مانند JP 3-0 پنتاگون (2020)، مفهوم جنگواره (Warfare) را بهعنوان «هنر، علم و سیستمِ بهکارگیری نیروها» متمایز میسازند. این تمایز مفهومی در دستهبندیهای مدرن نیز مشهود است، بهطوریکه مفاهیمی چون «جنگوارۀ ترکیبی» ریشه در نظریات هافمن (2007) داشته و پدیدههایی مانند «جنگهای گسلخطی» نخستینبار توسط هانتینگتون (1996) در بستر برخورد تمدنها تبیین شدهاند.
یکی از بنیادیترین تمایزات واژگانی در ادبیات نظامی انگلیسی، تفاوت میان دو مفهوم War و Warfare است. براساس تعریف فرهنگهای نظامی استاندارد ناتو، War به «موقعیت نبرد میان کشورها یا گروههای سازمانیافته» اشاره دارد (دفتر استانداردسازی ناتو[6]، 2023)، در حالی که Warfare «روشها، شیوهها و سیستمهای اجرای نبرد» را در بر میگیرد (ستاد مشترک نیروهای مسلح[7]، 2010). این تمایز، صرفاً یک تفاوت دستوری (اسم در برابر اسم مصدر) نیست بلکه بازتاب دو سطح متفاوت از تحلیل راهبردی است یعنی سطح «کلانموقعیت» و سطح «روششناسی و سیستم اجرا».
در زبان فارسی اما هر دو مفهوم غالباً با واژۀ واحد «جنگ» ترجمه میشوند (خزعاییفر، ۱۳۸۶). Conventional warfare میشود «جنگ متعارف»، Cyberwarfare میشود «جنگ سایبری» و Economic warfare میشود «جنگ اقتصادی». این یکسانسازی واژگانی، در سطح آموزشی و عملیاتی، ابهامهایی را ایجاد میکند که میتواند بر دقت تحلیلهای راهبردی و طراحی عملیاتی تأثیر بگذارد (ملاوردی، ۱۳۸۵).
پژوهش حاضر با رویکرد زبانشناسی شناختی، به واکاوی این دوگانه و ارائۀ پیشنهاد واژگانی «جنگواره» بهعنوان معادل راهبردی Warfare در متون ارتش ج.ا.ا میپردازد.
1-1. بیان مسئله
در اسناد آموزشی و عملیاتی ارتش ج.ا.ا، وقتی افسران و دانشجویان نظامی با عباراتی مانند «جنگ ترکیبی»، «جنگ سایبری»، «جنگ شبکهمحور» و «جنگ اقتصادی» مواجه میشوند، ذهن آنها ناخودآگاه به سمت «موقعیت نبرد» (War) سوق داده میشود، نه «سیستم و روش اجرا» (Warfare). این ابهام شناختی، در سطح طراحی عملیاتی و فرماندهی، میتواند منجر به خطاهای محاسباتی شود (لیکاف[8]، 1991).
1-2. سؤالات پژوهش
تمایز شناختی و چارچوبی میان War و Warfare در زبان انگلیسی چیست و چگونه در متون نظامی بازتاب یافته است؟
یکسانسازی واژگانی این دوگانه در ترجمۀ فارسی، چه پیامدهای شناختی و راهبردی دارد؟
واژهسازی «جنگواره» تا چه حد میتواند خلأ چارچوبی موجود در زبان فارسی را پر کند؟
1-3. ضرورت و اهمیت پژوهش
در شرایطی که ادبیات نظامی جهان بهسرعت به سمت مفاهیمی چون «جنگوارۀ شناختی»، «جنگوارۀ الگوریتمی» و «جنگوارۀ هوش مصنوعی» حرکت میکند، فقدان تمایز واژگانی در زبان فارسی، یک چالش امنیت زبانی محسوب میشود (ماندی[9]، 2016). این پژوهش میکوشد با ارائۀ یک راهکار واژهشناختی مبتنیبر ظرفیتهای ذاتی زبان فارسی، به ارتقای دقت متون ارتش ج.ا.ا کمک کند.
۲. پیشینه پژوهش
2-1. مطالعات ترجمه نظامی در ایران
خزعاییفر (۱۳۸۶) در بررسی مبانی ترجمۀ تخصصی، به چالشهای واژهگزینی در حوزههای نظامی اشاره کرده و فقدان فرهنگهای استاندارد دوزبانۀ نظامی را از موانع اصلی ترجمۀ دقیق متون دانسته است. ملاوردی (۱۳۸۵) نیز در مطالعات فرهنگنگاری، بر ضرورت توجه به بار مفهومی واژگان در زبان مقصد تأکید کرده و نشان داده است که انتخاب نادرست معادل، میتواند چارچوب شناختی مخاطب را تحریف کند.
2-2. مطالعات زبانشناسی شناختی و گفتمان نظامی
لیکاف (لیکاف، 1991) در مقالۀ کلاسیک خود، نشان داد که استعارههای جنگی چگونه بر درک عمومی از سیاست و اقتصاد تأثیر میگذارند. کِووچش (کووکسز[10]، 2002) نیز در بررسی استعارههای مفهومی، به نقش فرهنگ در شکلدهی به استعارههای غالب در حوزههای تخصصی پرداخته است. استین (استین[11]، 2007) روششناسی شناسایی استعاره در متون را توسعه داده که در تحلیل متون نظامی قابل کاربرد است.
2-3. مطالعات واژهشناسی نظامی در غرب
کلاوزویتس (1984) در اثر کلاسیک خود دربارۀ جنگ، نخستین تمایز مفهومی میان «جنگ بهمثابۀ پدیده سیاسی» و «جنگ بهمثابۀ هنر اجرا» را مطرح کرد. در قرن بیستم، با ظهور مفاهیمی چون Nuclear warfare، Electronic warfare و Information warfare، نیاز به تمایز واژگانی بیشازپیش احساس شد و فرهنگهای نظامی ناتو و پنتاگون بهطور صریح این دوگانه را تعریف کردند (دفتر استانداردسازی ناتو، 2023؛ ستاد مشترک نیروهای مسلح، 2010).
2-4. شکاف پژوهشی
تاکنون پژوهش مستقلی به واکاوی زبانشناختی-شناختی دوگانۀ War/Warfare و پیامدهای ترجمهای آن در متون ارتش ایران نپرداخته است. اکثر مطالعات موجود، صرفاً به فهرستنویسی واژگان یا ترجمههای موردی محدود بودهاند و فاقد چارچوب نظری زبانشناختی هستند (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹). همچنین، پیشنهاد واژگانی «جنگواره» بهعنوان معادل سیستمی Warfare در هیچ پژوهش پیشینی مطرح نشده است.
۳. چارچوب نظری
1-3. نظریۀ استعاره مفهومی[12]
لیکاف و جانسون (جانسون[13]، 1980) نشان دادند که استعاره صرفاً یک آرایۀ ادبی نیست بلکه مکانیزم بنیادین شناخت انسان است. در این نظریه، حوزۀ مبدأ[14]به حوزۀ مقصد[15] نگاشت میشود. در حوزۀ نظامی، استعارههایی مانند «نبرد بهمثابۀ بازی شطرنج» یا «نبرد بهمثابۀ طوفان» بر درک ما از جنگ تأثیر میگذارند (کووکسز، 2002). در ترجمه، اگر استعارۀ غالب در زبان مقصد، نبرد بهمثابۀ شیء ایستا باشد، ماهیت فرآیندی و سیستمی Warfare از بین میرود (لیکاف، 1991).
2-3. معناشناسی چارچوبی[16]
فیلمور ( فیلمور[17]، 1982) مفهوم چارچوب[18] را بهعنوان ساختار دانشی معرفی کرد که معنای واژه را تعیین میکند. واژۀ War یک چارچوب «رویداد کلان سیاسی-نظامی» را فعال میکند، درحالیکه Warfare چارچوب «فرآیند اجرایی-سیستمی» را فعال میسازد (تلمی[19]، 2000). این تفاوت چارچوبی، در ترجمه باید حفظ شود. در غیر این صورت، مخاطب فارسیزبان، چارچوب نادرستی را فعال میکند (بیکر[20]، 2018).
3-3. دستور شناختی[21]
لانگاکر[22] (2008) تمایز بین شیءسازی[23] و فرآیندسازی[24] را مطرح میکند. War در انگلیسی یک «شیء» (Thing) است یعنی ایستا، قابل شمارش و دارای مرز. اما Warfare یک فرآیند است یعنی پویا، غیرقابل شمارش و بدون مرز مشخص (کروز، 2004). این تمایز شناختی، کلید درک تفاوت ترجمهای این دو واژه است.
3-4. صرفشناسی شناختی و پسوند «-واره» در فارسی
در صرفشناسی فارسی، پسوند «-واره» برای ساختن مفاهیمی به کار میرود که بیانگر «سیستم، ساختار، روشمندی یا ماهیت فراگیر» یک پدیده هستند (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹). این پسوند، بار معنایی «فرآیندمندی» و «سیستممندی» را حمل میکند و میتواند معادل شناختی مناسبی برای پسوند «-fare» در انگلیسی (از ریشۀ faran به معنای «رفتن، پیش بردن، روش انجام کار») باشد (نومارک[25]، 1988).
3-5. نظریه ترجمه و وفاداری چارچوبی
بیکر[26] (2018) در نظریۀ ترجمۀ خود، بر «همارزی در سطح واژگانی» و «همارزی در سطح گفتمانی» تأکید دارد. موندی (ماندی، 2016) نیز نشان میدهد که ترجمۀ واژگان تخصصی، صرفاً یافتن معادل نیست بلکه بازسازی چارچوب شناختی در زبان مقصد است. در ترجمۀ راهبردی نظامی، وفاداری به «چارچوب» مهمتر از وفاداری به «واژه» است (میسن[27]، 1990).
۴. روششناسی پژوهش
4-1. نوع پژوهش
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است. رویکرد حاکم، زبانشناسی شناختی با تأکید بر تحلیل استعارۀ مفهومی و معناشناسی چارچوبی است (استین، 2007).
4-2. پیکره پژوهش
پیکرۀ این پژوهش براساس منابع معتبر نظامی، فرهنگهای نظامی استاندارد و متون کلاسیک استراتژیک تشکیل شده است. انتخاب این منابع بر مبنای سه معیار «اعتبار بینالمللی»، «کاربرد دکترینال در نیروهای مسلح» و «پوششدهی کامل مفاهیم War و Warfare» صورت گرفته است.
|
ردیف |
منبع |
نوع منبع |
حجم/محدوده |
|
۱ |
فرهنگ واژگان و تعاریف ناتو (AAP-06, 2023) |
فرهنگ نظامی استاندارد |
تعاریف رسمی War و Warfare و زیرمجموعهها |
|
۲ |
واژهنامۀ وزارت دفاع آمریکا (JP 1-02) و سند عملیات مشترک (JP 3-0, 2020) |
دکترین نظامی |
تعاریف عملیاتی انواع Warfare |
|
۳ |
کلاوزویتس، دربارۀ جنگ (1976) |
متن کلاسیک استراتژیک |
تعریف ماهیت War و تمایز آن از روش اجرا |
|
۴ |
هانتینگتون، برخورد تمدنها (1996) |
متن نظری راهبردی |
تعریف Fault line War و انواع جنگهای نوین |
|
۵ |
هافمن، جنگهای ترکیبی (2007) |
پژوهش راهبردی |
تعریف Hybrid Warfare و جنگهای نسل جدید |
|
۶ |
سبروفسکی و گارستکا، «جنگ شبکهمحور» (1998) |
مقالۀ علمی-نظامی |
تعریف Network-centric Warfare |
|
۷ |
فرهنگ واژههای مصوب نظامی فرهنگستان زبان و ادب فارسی (۱۳۹۹) |
فرهنگ واژهگزینی فارسی |
معادلهای رسمی فارسی |
|
۸ |
دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰) |
سند بالادستی دفاعی |
چارچوب مفهومی جنگ در ادبیات دفاعی ایران |
|
۹ |
متون آموزشی و جزوات دروس «اصول جنگ» و «عملیات مشترک» دانشگاه افسری امام علی (ع) |
متن آموزشی |
کاربرد عملی واژگان در آموزش افسران |
معیارهای ورود دادهها به شرح زیر است.دادهها براساس سه معیار زیر از منابع فوق استخراج شدهاند.
معیار واژگانی
تمام ترکیبات و مشتقات حاوی دو واژۀ War و Warfare و معادلهای فارسی آنها در فرهنگها و اسناد نظامی.
معیار چارچوبی
تعاریفی که تمایز بین «موقعیت/رویداد» و «سیستم/روش» را در سطح زبانی یا مفهومی بازتاب میدهند.
معیار کاربردی
واژگانی که در متون آموزشی دانشگاههای افسری و اسناد عملیاتی ارتش ج.ا.ا بیشترین بسامد کاربرد را دارند.
حجم نهایی پیکره
پس از اعمال معیارهای فوق، تعداد ۲۴۷ مدخل واژگانی (شامل ۱۶ مدخل مرتبط با War و ۲۳۱ مدخل مرتبط با Warfare) بهعنوان دادههای اصلی پژوهش شناسایی و وارد فرآیند تحلیل شدند.
4-3. روش تحلیل
تحلیل دادهها در چهار مرحله انجام شده است.
استخراج و طبقهبندی
شناسایی تمام ترکیبات حاوی War و Warfare از فرهنگهای ناتو، پنتاگون و متون نظامی و ثبت معادلهای فارسی آنها براساس روش تحلیل واژگانی بیکر (بیکر، 2018).
تحلیل چارچوبی
تعیین چارچوب شناختی فعالشده توسط هر واژه در زبان مبدأ و مقصد براساس مدل معناشناسی چارچوبی فیلمور (فیلمور، 1980).
تحلیل استعارهای
شناسایی استعارههای مفهومی غالب در ترجمهها براساس روششناسی پنجمرحلهای استین (استین، 2007).
تحلیل صرفی-شناختی و پیشنهاد معادل
بررسی ظرفیتهای واژهسازی زبان فارسی (با تمرکز بر پسوند «-واره») برای ایجاد تمایز چارچوبی و ارائۀ معادل پیشنهادی «جنگواره» براساس ضوابط فرهنگستان زبان و ادب فارسی (۱۳۹۹).
۴-۴. محدودیتهای پژوهش
ازآنجاکه دسترسی به تمامی اسناد طبقهبندیشدۀ ارتش ج.ا.ا برای پژوهشگران خارجی ممکن نیست، پیکرۀ فارسی پژوهش بهطور عمده بر اسناد منتشرشده، فرهنگهای مصوب و متون آموزشی در دسترس محدود شده است. همچنین، بررسی تأثیر عملی پیشنهاد واژگانی «جنگواره» بر درک افسران نیازمند مطالعه میدانی-آزمایشی است که در پژوهش حاضر انجام نشده و بهعنوان پیشنهاد برای پژوهشهای آتی مطرح میشود.
۵. یافتهها و بحث
۵-۱. تمایز بنیادین War و Warfare در زبان انگلیسی
بررسی اسناد معتبر و متون کلاسیک استراتژیک نشان میدهد که تمایز اصلی میان این دو واژه، بازتابدهندۀ دو چارچوب شناختی متفاوت است یعنی «سطح موقعیت کلان» و «سطح روششناسی اجرا».
کلاوزویتس[28] (1976) در تبیین ماهیت War، آن را بهعنوان یک «پدیدۀ کلان سیاسی» و «ادامۀ سیاست با ابزارهای دیگر» معرفی میکند که بیانگر یک شرایط و موقعیت درگیری (Condition/Situation of armed conflict) میان بازیگران است. در مقابل، ادبیات نظامی مدرن و اسناد دکترینال مانند نشریۀ عملیات مشترک پنتاگون (ستاد مشترک نیروهای مسلح، 2020)، مفهوم Warfare را به «چگونگی، روشها و سیستمهای هدایت و اجرای جنگ»[29] اختصاص میدهند.
به بیان دقیقتر و براساس تعاریف استاندارد نظامی، War به «خودِ وضعیت و موقعیت نبرد میان کشورها یا گروههای سازمانیافته» اشاره دارد، درحالیکه Warfare دربرگیرندۀ «راهها، تاکتیکها و ابزارهای مبارزه در آن جنگ» است. بهطوریکه مفاهیمی مانند نبردهای متعارف، بیولوژیک، شیمیایی، سایبری و اتمی همگی بهعنوان زیرشاخههای Warfare (سیستمهای اجرا) طبقهبندی میشوند (ناتو[30]، 2023؛ هافمن[31]، 2007).
این تمایز مفهومی و شناختی در جدول زیر قابل مشاهده است.
|
ویژگی شناختی |
War |
Warfare |
|
ماهیت |
موقعیت/رویداد (Situation) |
سیستم/روش (System/Method) |
|
شمارشپذیری |
شمارشپذیر (a war, two wars) |
غیرقابل شمارش |
|
چارچوب فعالشده |
سیاسی-کلان |
تاکتیکی-اجرایی-سیستمی |
|
همایندیهای رایج |
declare war, end war, win a war |
conduct warfare, engage in warfare |
|
بار معنایی |
ایستا، محدود، دارای آغاز و پایان |
پویا، فراگیر، بدون مرز مشخص |
|
مثال |
The Cold War lasted 45 years |
Cyberwarfare requires specialized training |
این تمایز در تعاریف رسمی ناتو نیز بهوضوح مشهود است.
War یعنی «وضعیتی از درگیری مسلحانه بین دو یا چند کشور»(ناتو، 2023، ص. 142)
Warfare یعنی «نحوۀ اجرای جنگ؛ روشها، ابزارها و سیستمهای بهکاررفته در ادارۀ جنگ» (ستاد مشترک نیروهای مسلح، 2020، ص. 215)
۵-۲. طبقهبندی انواع War: سطح «موقعیت کلان»
انواع War بهعنوان موقعیت و رویداد کلان، طیف گستردهای از پدیدههای درگیری را در بر میگیرد. این انواع را میتوان براساس ماهیت، هدف و گسترۀ درگیری دستهبندی کرد (کروز، 2004؛ لانگاکر، 2008).
در نخستین دسته، جنگ سرد (Cold War) به موقعیت تنش بدون درگیری مستقیم اشاره دارد و جنگ استعماری (Colonial War) موقعیت سلطۀ یک قدرت بر سرزمین دیگر را بازنمایی میکند (هانتینگتون، 1996). شورش (Insurgency) موقعیت نارضایتی مسلحانۀ داخلی را توصیف میکند و جنگ استقلالطلبی (War of Independence) موقعیت رهایی از سلطۀ خارجی را نشان میدهد (کلازویتس[32]، 1984/1832). جنگ آزادیبخشی (War of Liberation) موقعیت آزادسازی سرزمین را بازنمایی میکند و جنگ داخلی (Civil War) موقعیت درگیری میان گروههای یک کشور را نشان میدهد (گرین و اوانز[33]، 2006).
در دستهبندیهای مبتنیبر ساختار درگیری، جنگ گسلخطی (Fault line War) موقعیت درگیری میان تمدنها و اقوام را توصیف میکند (هانتینگتون، 1996). جنگ تهاجمی (Invasion) موقعیت حملۀ یکطرفه و جنگ نیابتی (Proxy War) موقعیت درگیری غیرمستقیم قدرتها را بازنمایی میکند (تلمی، 2000). جنگ مینروبی (Range War) موقعیت درگیری بر سر منابع و جنگ مذهبی (Religious War) موقعیت درگیری بر سر اعتقادات را نشان میدهد (جانسن، 1980). جنگ اعلامنشده (Undeclared War) موقعیت درگیری بدون اعلان رسمی و اقدام پلیسی (Police Action) موقعیت کنترل امنیت داخلی را توصیف میکند (U.S. Department of Defense, 2023).
در دستهبندی مبتنیبر مقیاس، جنگ تمامعیار (Total War) موقعیت بسیج کامل منابع، جنگ محدود (Limited War) موقعیت درگیری کنترلشده و جنگ جهانی (World War) موقعیت درگیری بینقارهای را بازنمایی میکند (کلازویتس، 1984/1832).
نکتۀ تحلیلی
در تمام موارد فوق، War به یک «موقعیت» (Situation) اشاره دارد که دارای آغاز، پایان و بازیگران مشخص است (لانگاکر، 2008). این ویژگی با تعریف شناختی «شیء» (Thing) در دستور شناختی لانگاکر همخوانی دارد زیرا در این چارچوب، هر پدیدۀ محدودشده در زمان و مکان، بهمثابۀ یک «شیء» شناختی مفهومسازی میشود (کروز، 2004؛ لانگاکر، 2008).
۵-۳. طبقهبندی انواع Warfare: سطح «سیستم و روش اجرا»
انواع Warfare در چهار دستۀ اصلی طبقهبندی شدهاند که هر یک بُعد متفاوتی از روششناسی اجرا را بازنمایی میکند (وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا[34]، 2023).
5-3-1. براساس ماهیت کلی
در این دسته، جنگوارۀ نامتقارن (Asymmetric Warfare) به موقعیتی اشاره دارد که طرفین درگیری از توان و روشهای نابرابر بهره میبرند (Green, 2006). جنگوارۀ اعزامی (Expeditionary Warfare) نیز نوعی جنگ است که در آن نیروها به سرزمینی دور از پایگاه اصلی اعزام میشوند (وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا، 2023).
5-3-2. بر اساس هدف (آفندی/پدافندی)
در این دستهبندی، جنگوارۀ آفندی (Offensive Warfare) به روشهایی اشاره دارد که با هدف حملۀ پیشدستانه و تصرف ابتکار عمل اجرا میشود و جنگوارۀ پدافندی (Defensive Warfare) روشهایی را در بر میگیرد که برای مقابله با تهدید و حفظ مواضع بهکار میرود (کلازویتس، 1984/1832؛ تلمی، 2000).
3-3-5. براساس دکترین و راهبرد
در این دسته، جنگوارۀ فرسایشی (Attrition Warfare) بر تضعیف تدریجی توان دشمن تأکید دارد و جنگوارۀ متعارف (Conventional Warfare) به درگیری میان نیروهای منظم دولتی اشاره میکند (کلازویتس، 1984/1832). جنگوارۀ غیرمتعارف (Unconventional Warfare) روشهایی خارج از چارچوب نبرد کلاسیک را شامل میشود و جنگوارۀ اقتصادی (Economic Warfare) ابزارهای اقتصادی را در خدمت اهداف نظامی قرار میدهد (جانسن، 1980). جنگوارۀ نامنظم (Irregular Warfare) درگیریهای بدون ساختار منظم ارتشی را توصیف میکند و جنگوارۀ مشترک (Joint Warfare) هماهنگی میان نیروهای مختلف را بازنمایی میکند (وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا، 2023). جنگوارۀ شبکهمحور (Network-centric Warfare) بر بهرهگیری از شبکۀ اطلاعاتی یکپارچه تأکید دارد و جنگوارۀ سیاسی (Political Warfare) ابزارهای سیاسی و تبلیغاتی را در خدمت اهداف درگیری قرار میدهد (هانتینگتون، 1996). تروریسم (Terrorism) نیز بهعنوان روشی خاص در این دسته قرار میگیرد که هدف آن ایجاد وحشت عمومی برای دستیابی به اهداف سیاسی است (کروز، 2004).
5-3-4. براساس عرصه (Domain)
در این دستهبندی، جنگوارۀ زمینی (Ground Warfare) عملیات در خشکی، جنگوارۀ دریایی (Naval Warfare) عملیات در دریا و جنگوارۀ هوایی (Aerial Warfare) عملیات در آسمان را بازنمایی میکند (گرین، 2006؛ وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا، 2023;).
5-3-5. براساس تجهیزات و فناوری
در این دسته، طیف وسیعی از جنگها براساس ابزار و فناوری بهکاررفته طبقهبندی میشوند. جنگوارۀ هوایی (Aerial Warfare) و جنگوارۀ زرهی (Armoured Warfare) بهترتیب بر نیروی هوایی و یگانهای زرهی متکیاند (کلازویتس، 1984/1832). جنگوارۀ متعارف (Conventional Warfare) از تسلیحات مرسوم بهره میبرد، درحالیکه جنگوارۀ شیمیایی (Chemical Warfare)، جنگوارۀ هستهای (Nuclear Warfare) و جنگوارۀ بیولوژیک (Biological Warfare) بهترتیب از سلاحهای شیمیایی، هستهای و میکروبی استفاده میکنند (وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا، 2023). جنگوارۀ ترکیبی (Hybrid Warfare) ترکیبی از روشهای متعارف و غیرمتعارف را بهکار میگیرد و جنگوارۀ الکترونیک (Electronic Warfare) بر اختلال در سامانههای الکترونیکی دشمن تمرکز دارد (تلمی، 2000). جنگوارۀ اطلاعاتی (Information Warfare) و جنگوارۀ سایبری (Cyberwarfare) بهترتیب بر کنترل جریان اطلاعات و حملات فضای سایبری تأکید دارند (جانسون، 1980). جنگوارۀ مین (Mine Warfare)، جنگوارۀ اسکی (Ski Warfare)، جنگوارۀ دریایی (Naval Warfare)، جنگوارۀ فضایی (Space Warfare) و جنگوارۀ آبوهوایی (Weather Warfare) نیز بهترتیب بر مینگذاری و مینروبی، عملیات در برف و یخ، عملیات دریایی، عملیات در فضا و دستکاری شرایط جوی متمرکز هستند (وزارت دفاع ایالات متحدۀ امریکا، 2023).
5-4. تحلیل استعارهای: تقلیل فرآیند به شیء
مهمترین یافتۀ شناختی پژوهش، شناسایی استعارۀ مفهومی غالب در ترجمههای فارسی است.
استعارۀ غالب: «نبرد بهمثابۀ شیء ایستا»
در زبان انگلیسی، Warfare ذاتاً فرآیندمحور و سیستممحور است و با افعالی مانند conduct, engage in, carry out همایند میشود (لانگاکر، 2008). اما در ترجمۀ فارسی، «جنگ» بهعنوان یک «شیء» یا «رویداد ایستا» درک میشود. این تقلیل شناختی، پیامدهای زیر را دارد.
در آموزش، دانشجویان بهعنوان مثال Cyberwarfare را بهعنوان یک «رویداد» درک میکنند، نه یک «سیستم و مجموعه روشهای مداوم» (کووکسز، 2002).
در دکترین، طراحی عملیاتی براساس «موقعیت» صورت میگیرد، نه براساس «روششناسی و سیستم اجرا» (کلازویتس، 1984).
در تحلیل راهبردی، تمایز بین «ورود به جنگ» (entering a war) و «نحوۀ جنگیدن» (how to wage warfare) مخدوش میشود (لیکاف، 1991).
5-5. تحلیل چارچوبی: فقدان چارچوب «سیستممندی» در فارسی
در زبان انگلیسی، پسوند -fare (از ریشۀ faran به معنای «رفتن، پیشرفتن، روش انجام کار») بار معنایی «فرآیند» و «سیستم» را حمل میکند (تلمی، 2000). اما در فارسی، واژۀ «جنگ» (از ریشۀ پهلوی ǰang) ذاتاً یک «اسم شیء/رویداد» است و فاقد بار فرآیندی و سیستمی است (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹).
این شکاف چارچوبی، در طبقهبندیهای موجود در متون نظامی نیز مشهود است. برای مثال، وقتی Ground warfare، Naval warfare و Aerial warfare همگی به «جنگ زمینی»، «جنگ دریایی» و «جنگ هوایی» ترجمه میشوند، خوانندۀ فارسیزبان نمیتواند بهراحتی تشخیص دهد که اینها «سیستمهای نبرد در عرصههای مختلف» هستند، نه «جنگهای مجزا» (فیلمور، 1984).
در بعضی موارد میتوان یک Warfareرا زیرمجموعۀ Warfare دیگر قرار داد، مثلاً جنگ زیردریایی شاخۀ زیرمجموعۀ جنگ دریایی قرار میگیرد یا جنگ روانی که زیرشاخۀ جنگ سیاسی قرار میگیرد. این سلسلهمراتب (Hierarchy) نشان میدهد که Warfare یک مفهوم «سیستمی» و «لایهای» است، نه یک «رویداد واحد». ترجمۀ آن به «جنگ»، این لایهمندی سیستمی را از بین میبرد (کروز و کرافت، 2004).
5-6. تحول تاریخی Warfare و چالش ترجمهای
Warfare را میتوان بر حسب دورههای مختلف تقسیمبندی کرد، مثلاً جنگهای عصر مادی، جنگهای قرن نوزدهم، جنگهای آنگلوساکسون، جنگهای ناپلئونی، جنگهای صنعتی و... .
این تحول تاریخی نشان میدهد که Warfare یک مفهوم «پویا» و «تکاملی» است. هر دورۀ تاریخی، سیستمها و روشهای جدیدی را به ادبیات Warfare اضافه میکند (کلازویتس، 1984). اما ترجمۀ ثابت «جنگ»، این پویایی و تکامل را در زبان فارسی بازتاب نمیدهد.
5-7. ظرفیتشناسی پسوند «-واره» و پیشنهاد واژگانی «جنگواره»
یکی از چالشهای اصلی در ترجمۀ متون نظامی و غیرنظامی، یافتن پسوندی در زبان مقصد است که بتواند بار معنایی پسوند «-fare» یا «-craft» را منتقل کند (نیومارک، 1998). در زبان فارسی، پسوند «-واره» دارای ظرفیت شناختی بینظیری برای بیان «سیستم، الگو و روش اجرا» است (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹).
تحلیل صرفی-شناختی پسوند «-واره» در جدول زیر بررسی میشود.
|
ویژگی |
توضیح |
مثال |
|
بار معنایی |
سیستم، ساختار، روشمندی |
شبکهواره، سامانهواره |
|
بار شناختی |
فرآیندمندی و پویایی |
رایاواره (سیستم رایانهای) |
|
بار دستوری |
اسم غیرقابل شمارش/سیستمی |
مشابه Warfare |
|
ریشهشناسی |
از «وار» (مانند، شبیه) + «ه» |
بیانگر «ماهیتِ چیزیبودن» |
وقتی میگوییم «جنگ» (War)، به یک رخداد یا موقعیت کلان اشاره داریم. اما وقتی میگوییم «جنگواره» (Warfare)، دقیقاً به «سیستم، دکترین و روشمندیِ اجرای جنگ» اشاره کردهایم.
مقایسۀ شناختی در جدول زیر بررسی میشود.
|
واژه |
چارچوب فعالشده |
نوع اسم |
همایندیهای طبیعی |
|
جنگ (War) |
رویداد، موقعیت، آغاز و پایان |
شمارشپذیر |
جنگ آغاز شد، جنگ پایان یافت |
|
جنگواره (Warfare) |
سیستم، روش، دکترین، فرآیند |
غیرقابل شمارش |
جنگواره هدایت شد، جنگواره طراحی شد |
5-8. کاربرد «جنگواره» در مفاهیم نوظهور
اهمیت واژۀ «جنگواره» در مفاهیم نوظهور نظامی بیشتر آشکار میشود.
|
مفهوم نوظهور |
ترجمۀ رایج |
ترجمۀ پیشنهادی |
توجیه |
|
Cognitive Warfare |
جنگ شناختی |
جنگوارۀ شناختی |
سیستم دستکاری ادراک، نه یک رویداد |
|
Algorithmic Warfare |
جنگ الگوریتمی |
جنگوارۀ الگوریتمی |
سیستم هوش مصنوعی در نبرد |
|
Lawfare |
جنگ حقوقی |
جنگوارۀ حقوقی |
استفادۀ سیستمی از حقوق بهعنوان سلاح |
|
AI-enabled Warfare |
جنگ مبتنیبر هوش مصنوعی |
جنگوارۀ مبتنیبر هوش مصنوعی |
سیستم خودمختار نبرد |
|
Narrative Warfare |
جنگ روایتی |
جنگوارۀ روایتی |
سیستم تولید و مدیریت روایت |
5-9. پیامدهای راهبردی و آموزشی یکسانسازی واژگانی
یکسانسازی واژگانی War و Warfare در متون آموزشی و عملیاتی، پیامدهای عملی زیر را دارد.
ابهام در طراحی عملیاتی: فرماندهان در سطح تاکتیکی، Warfare (سیستم/روش) را با War (موقعیت) اشتباه میگیرند (لانگاکر، 2008).
ضعف در آموزش دانشگاهی: دانشجویان نظامی، تمایز بین «تحلیل جنگ» (War Analysis) و «آموزش سیستمهای نبرد» (Warfare Training) را بهدرستی درک نمیکنند (خزعاییفر، ۱۳۸۶).
چالش در تعاملات بینالمللی: در ترجمۀ اسناد مشترک با ناتو یا سازمانهای بینالمللی، ابهام واژگانی ایجاد میشود (ماندی، 2016).
محدودیت در تولید ادبیات راهبردی: نویسندگان فارسیزبان، برای بیان مفاهیم مختلف، مجبور به استفاده از توضیحات طولانی بهجای واژگان دقیق هستند (ملاوردی، ۱۳۸۵).
خطای شناختی در سطح فرماندهی: وقتی یک فرمانده میشنود «جنگ سایبری»، ذهن او به سمت «یک رویداد محدود» میرود، نه «یک سیستم مداوم و فراگیر نبرد» (لیکاف، 1991).
۶. نتیجهگیری و پیشنهادها
پژوهش حاضر نشان میدهد که دوگانۀ War/Warfare در زبان انگلیسی، بازتاب یک تمایز شناختی بنیادین بین «موقعیت» و «سیستم/روش» است که در ترجمۀ فارسی، بهدلیل یکسانسازی واژگانی، از بین میرود (بیکر، 2018). این امر، پیامدهای جدی در حوزههای آموزشی و عملیاتی ارتش ج.ا.ا دارد.
واژهسازی «جنگواره» با بهرهگیری از پسوند سیستمساز «-واره»، میتواند این خلأ چارچوبی را پر کند و تمایز شناختی لازم را در زبان فارسی ایجاد نماید (فیلمور، 1982). این واژهسازی، نه یک ابداع بیمبنا بلکه احیای یک ظرفیت مغفولمانده در صرفشناسی فارسی برای پاسخگویی به نیازهای امنیت ملی و دکترینال است.
پیشنهادها
الف) پیشنهاد واژگانی
|
مفهوم |
معادل پیشنهادی |
|
War (موقعیت کلان) |
جنگ/نبرد |
|
Warfare (سیستم و روش) |
جنگواره |
|
-warfare (پسوند ترکیبی( |
-جنگواره |
|
Conduct/engage in warfare |
اجرا و هدایت جنگواره/ داخلشدن به جنگواره |
ب) پیشنهادهای کاربردی
بازنگری فرهنگ واژگان نظامی ارتش: ایجاد تمایز صریح بین معادلهای War و Warfare در فرهنگهای دوزبانه نظامی (ملاوردی، ۱۳۸۵).
تدوین آییننامۀ واژهگزینی نظامی: تصویب معادل «جنگواره» برای Warfare در شورای عالی واژهگزینی نیروهای مسلح.
بازنگری متون آموزشی دانشگاههای افسری: استفاده از واژۀ «جنگواره» در جزوات و کتب درسی دانشگاه افسری امام علی (ع) و سایر دانشگاههای نظامی.
پژوهشهای تکمیلی: بررسی تأثیر این تمایز واژگانی بر درک دانشجویان افسری از مفاهیم عملیاتی (مطالعۀ تجربی-آزمایشی).
همکاری با فرهنگستان زبان و ادب فارسی: ثبت و تأیید واژۀ «جنگواره» بهعنوان معادل رسمی Warfare (فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹).
منابع فارسی
خزعاییفر، محمد (۱۳۸۶). ترجمه: مبانی و مفاهیم. تهران: انتشارات سمت.
ملاوردی، محمدرضا (۱۳۸۵). فرهنگنگاری و واژهگزینی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی (۱۳۹۹). فرهنگ واژههای مصوب نظامی. تهران: نشر فرهنگستان. https://www.persianacademy.ir/
ستاد کل نیروهای مسلح (۱۴۰۰). دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر ستاد.
منابع انگلیسی
Baker, M. (2018). In Other Words: A Coursebook on Translation (3rd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315619187
Clausewitz, C. von (1984). On War (M. Howard & P. Paret, Trans.). Princeton University Press. ISBN: 978-0-691-05658-8
Croft, W., & Cruse, D. A. (2004). Cognitive Linguistics. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803864
Fillmore, C. J. (1982). Frame semantics. In Linguistic Society of Korea (Ed.), Linguistics in the Morning Calm (pp. 111–137). Hanshin Publishing.
Hatim, B., & Mason, I. (1990). Discourse and the Translator. Longman. ISBN: 978-0-582-03123-4
Joint Chiefs of Staff. (2010). Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms (JP 1-02). U.S. Department of Defense. https://www.jcs.mil/Portals/36/Documents/Doctrine/pubs/dictionary.pdf
Kövecses, Z. (2002). Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195139648.001.0001
Lakoff, G. (1991). Metaphor and war: The metaphor system used to justify war in the Gulf. Peace Research, 23(2/3), 25–44. https://www.jstor.org/stable/23255720
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. ISBN: 978-0-226-46801-3
Langacker, R. W. (2008). Cognitive Grammar: A Basic Introduction. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195331967.001.0001
Munday, J. (2016). Introducing Translation Studies: Theories and Applications (4th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315691862
NATO Standardization Office. (2023). NATO Glossary of Terms and Definitions (AAP-06, Edition 2023). NATO. https://nso.nato.int/nso/zPublic/ap/PROM/aap-06(2023)ENG.pdf
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall. ISBN: 978-0-13-912593-5
Steen, G. J. (2007). Finding Metaphor in Grammar and Usage: A Method for Analyzing Language. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/celcr.10
Talmy, L. (2000). Toward a Cognitive Semantics (Vols. 1–2). MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/6847.001.0001
[1]- دکتری مدیریت دفاعی، دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش، m.sharif@iamu.ac.ir
[2]- Cruse, 2004
[3]- Mason, 1990
[4]- Strategic Language
[5]- Clausewitz, C. von
[6]- NATO Standardization Office
[7]- Joint Chiefs of Staff
[8]- Lakoff
[9]- Munday
[10]- Kövecses
[11]- Steen
[12]- Conceptual Metaphor Theory
[13]- Johnson
[14]- Source Domain
[15]- Target Domain
[16]- Frame Semantics
[17]- Fillmore
[18]- Frame
[19]- Talmy
[20]- Baker
[21]- Cognitive Grammar
[22]- Langacker
[23]- Thing-ification
[24]- Process-ification
[25]- Newmark
[26]- Baker
[27]- Mason
[28]- Clausewitz
[29]- The conduct, methods, and systems of waging war
[30]- NATO
[31]- Hoffman
[32]- Clausewitz
[33]- Evans & Green
[34]- U.S. Department of Defense