Studies in Language, Literature, and Strategic Discourse

Studies in Language, Literature, and Strategic Discourse

A Study of the Causes and Types of Writing Errors in Administrative Correspondence (A Case Study of the Army Organization)

Document Type : Original Article

Authors
Department of Persian Language and Literature, Imam Ali Military University. Tehran. Iran.
Abstract
Currently, a major portion of internal communications among units and organizations of the Army of the Islamic Republic of Iran, as well as communication between the Army and other organizations of the Armed Forces and civilian and military institutions, takes place through administrative correspondence. The special emphasis and attention of commanders and managers regarding correct writing in correspondence is important because, regardless of carrying out missions and duties, in reality, an organization's writings express the thoughts, experience, and level of work commitment among its personnel. In this article, with the aim of organizing and correcting administrative writings, more than 200 letter titles were collected through convenience sampling from among the administrative letters available in the "Farzin System," and some common and frequently recurring errors in writing administrative texts were briefly examined. The research findings show that seven categories of frequently recurring errors—ranging from spelling mistakes and inappropriate Arabic compounds to lengthy verbs and clichéd phrases—are clearly observable in these letters. These shortcomings are rooted in several factors. Disregard for Persian orthography, lack of writing skills, haste and carelessness, the institutionalization of incorrect patterns, and flattery and sycophancy toward higher-ranking officials are among these factors.
Keywords
Subjects

دریافت مقاله: 15/06/1404                                  فصلنامة مطالعات زبان، ادبیات و گفتمان راهبردی

    پذیرش مقاله: 21/09/1404                                دورة پنجم، شمارة 1، بهار 1405، ص ص. ۱۶-۱

بررسی علل و انواع خطاهای نگارشی در مکاتبات اداری (مطالعۀ موردی سازمان ارتش)

یحیی حسینائی[1]

کیومرث مولادوست[2]

چکیده                                                                                                                

درحال‌حاضر بخش عمده‌ای از ارتباطات داخلی یگان‌ها و سازمان‌های ارتش ج.ا.ا و همچنین ارتباط بین ارتش با سایر سازمان‌های نیروهای مسلح و نهادهای کشوری و لشکری ازطریق نگارش‌های اداری صورت می‌گیرد. تاکید و توجه ویژۀ فرماندهان و مدیران درخصوص درست‌نویسی مکاتبه ازاین‌جهت اهمیت دارد که صرف‌نظر از انجام ماموریت و وظایف، در واقع نگارش‌های یک سازمان، بیان‌کنندۀ اندیشه، تجربه و میزان تعهد کاری در بین کارکنان است. در این مقاله با هدف ساماندهی و اصلاح نوشته‌های اداری، بیش از 200 عنوان نامه به روش نمونه‌گیری در دسترس از بین نامه‌های اداری موجود در «سامانۀ فرزین» جمع‌آوری  و برخی از خطاهای رایج و پرتکرار در نگارش متون اداری به‌اختصار بررسی شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هفت دسته خطای پُرتکرار، از غلط‌های املایی و ترکیب‌های عربی نامناسب گرفته تا افعال طولانی و عبارت‌های کلیشه‌ای، در این نامه‌ها به وضوح مشاهده می‌شود. این آسیب‌ها ریشه در عواملی چند دارد. بی‌توجهی به شیوۀ خط فارسی، فقدان مهارت نویسندگی، شتابزدگی و بی‌دقتی، نهادینه‌شدن الگوهای غلط و تملق و چاپلوسی در برابر مقامات بالاتر ازجملۀ این موارد است.

واژگان کلیدی: مکاتبات اداری، شیوۀ خط فارسی، آیین نگارش، درست‌نویسی.

1. مقدمه

امروزه بخشی از زندگی ما به‌عنوان مدرس، دانشجو، پژوهشگر، نویسنده، روزنامه‌نگار، تحلیل‌گر و... به نوشتن مربوط می‌شود. ما در بسیاری از موارد غلط می‌نویسیم، چه در گام نخست به شکل نگارش ساده و چه در قالب نگارش علمی و تخصصی. بنابراین رعایت قواعد درست‌نویسی بسیار اهمیت دارد. یکی از کارکردهای زبان، نقش ارتباطی آن است. این ارتباط یا به‌صورت کتبی یا به‌صورت شفاهی است. «هر کدام از گونه‌های نوشتاری (اداری، روزنامه‌ای، علمی، کودکانه، ادبی) به‌صورت جداگانه از هنجارها، آداب و شیوۀ نگارش برخوردارند و در یک اصل با نام «درست‌نویسی» مشترک هستند» (همتی و همکاران، 1397، 123).

    بدون تردید الفاظ نادرست، مغشوش، مغلوط (چه املایی و چه انشایی) نمی‌تواند انتقال‌دهندۀ معانی صحیح، رسا و موثر باشند و معمولاً تأثیر منفی دارند. ضرورت توجه به این نکته ایجاب می‌کند تا همگی فارسی‌زبانان از اصول و قواعد صحیح نگارشی آگاهی بیشتری داشته باشند. «بی‌توجهی و غفلت از آیین نگارش مکاتبات اداری پیامدهای منفی و گاه زیان‌های جبران‌ناپذیری دارد که برخی از آنها عبارتند از اتلاف وقت و سرمایه؛ تنزل شأن و اعتبار نویسنده؛ تنزل جایگاه و اعتبار سازمان؛ ابهام و نارسایی در پیام‌رسانی؛ رواج غلط نویسی و نهادینه شدن آن در سازمان؛ بی‌توجهی به معیارهای زبان مادری؛ ایجاد دو گانگی در شیوۀ خط فارسی.» (قاسم‌زاده، 1387، 53).

درحال‌حاضر بخش عمده‌ای از ارتباطات داخلی یگان‌ها و سازمان‌های ارتش ج.ا.ا و همچنین ارتباط بین ارتش با سایر سازمان‌های نیروهای مسلح و نهادهای کشوری و لشکری به‌وسیلۀ نگارش‌های اداری صورت می‌گیرد. «وقتی نامه صورت اداری به خود می‌گیرد، از حالت عادی خارج می‌شود و سندیّت پیدا می‌کند و پس از طی مراحل اداری، جزء اسناد سازمانی به بایگانی سپرده می‌شود.» (ثروت، 1374، 121). نامه‌های اداری می‌توانند به‌عنوان سندی رسمی و معتبر در سرنوشت فرد یا جامعه موثر باشند. همچنین به‌دلیل داشتن ارزش قانونی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. «نامه در واقع سفیر سازمان یا شرکت است و چنانچه بد نوشته شود، نه‌فقط موجب بی‌اعتباری نویسندۀ آن است بلکه موجب بی‌اعتنایی به خواست سازمان یا شرکت نیز خواهد شد.» (سمیعی، 1380، 23).

در آیین‌نامۀ نگارش‌های نظامی آجا به‌دلیل تمرکز بر مفاهیم، تعاریف و اصطلاحات و تشریح مسئولیت‌ها و شرح وظایف مسئولان در یک چارچوب‌ کلی، به جزئیات موجود در متن نامه‌ها اشاره‌ای نشده است. ازسوی‌دیگر جزئیات و نکته‌های نگارشی در دسترس همگان قرار ندارد تا هر زمان با مشکل یا ابهامی مواجه شدند، بتوانند به‌راحتی آن را اصلاح نمایند. اغلب صاحب‌نظران معتقدند که بهترین روش کارورزی در نگارش، مطالعۀ متنی‌های گوناگون از نظم و نثر فارسی و در کنار آن خلاصه‌نویسی مباحث گوناگون است تا بتوانند با تمرین و ممارست در اجرای این مهارت ورزیده شوند. حال‌آنکه این مقدمات و زمینه‌ها و رسیدن به یک شرایط عادی در کوتاه‌مدت فراهم نیست، ازاین‌رو برشمردن خطاهای رایج در قالب مثال‌های پرتکرار می‌تواند راهکاری موثر برای کارکنان در تمامی رده‌ها و مسئولیت‌های سازمانی باشد. ضمن اینکه شخص اقدامگر نامه نیز می‌تواند به‌راحتی متن نامه را ویرایش کرده و به ردۀ بالاتر ارجاع دهد. نکتۀ دیگر اینکه، جریان‌یافتن سریع و به‌موقع امور در نیروهای مسلح بسیار حائز اهمیت است. بنابراین ضروری است که متن نامه‌ها کوتاه، ساده، صریح و بدون ابهام باشد تا رده‌های مختلف به‌سرعت برای تصمیم‌گیری یا اجرای دستور اقدام کنند. همچنین گاهی اوقات، تمرکز بر نوشته برای انجام سریع کار و اجرای دستور سلسله‌مراتب، مانع از نظارت و دقت در درست‌نویسی متن می‌شود. بنابراین یادگیری الگوهای ثابت و مرور مثال‌های پرتکرار در مکاتبات می‌تواند برای تمامی کارکنان پایور و وظیفه، مفید و کاربردی باشد.

2. سوالات تحقیق

1- خطاهای رایج و پرتکرار در مکاتبات اداری کدامند؟

2- مهمترین دلایل بروز خطا در نگارش نامه‌های اداری چیست؟

3. پیشینۀ پژوهش

در آغاز عصر پهلوی، ساختار ارتش که تقریباً با الگوپذیری از نظام لشکری غرب صورت می‌گرفت، به‌تدریج درحال شکل‌گیری بود. به همین منظور در سال 1303 شمسی، ارتش ایران با همیاری وزارت فرهنگ توانست سازمانی تشکیل دهد که وظیفۀ آن، بررسی واژگان عاریتی بود. هر چند فعالیت انجمن لغت‌سازی ارتش کوتاه بود، اما باید اذعان داشت که اقدامات آن در زمینۀ واژه‌سازی بسیار چشمگیر و قابل اعتناست (نیکوبخت و همکاران، 1390، 158). ازجمله سره‌نویسانی که در واژه‌سازی با این مجمع همکاری داشتند، ذبیح بهروز و ارباب کیخسرو شاهرخ بودند که تأثیر مثبتی در روند واژه‌سازی داشتند. بررسی متون قدیمی موجود در کتابخانۀ گروه ادبیات دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه افسری امام علی (ع) نشان می‌دهد که آقای ذبیح بهروز در سال‌های اولیۀ تأسیس دانشکدۀ افسری، چندین سال به‌عنوان استاد مدعو در این دانشگاه مشغول به تدریس بوده‌اند. در سال‌های اخیر نیز گروه زبان و ادبیات فارسی با بازنگری در سرفصل‌های درسی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی و تاکید ویژه بر آزمون‌های عملی مهارت‌آموزی، تلاش داشته تا رویکرد نظری به مباحث درسی را تغییر دهد و درس «فارسی عمومی» و «آیین نگارش و فن سخنوری» را با رویکردی کاملاً عملی ارائه نماید. منابع و مطالب فراوان و متنوعی دربارۀ شیوۀ خط فارسی، درست‌نویسی، قواعد نگارشی و دستوری و اصول مکاتبات اداری وجود دارد که اغلب آنها در قالب کتاب‌های درسی یا جزوه‌های آموزشی تهیه شده است. تعدادی از آثاری که در قالب مقالۀ علمی و صرفاً در مورد مکاتبات اداری نگاشته شده به شرح زیر است.

سیدعلی قاسم‌زاده (1387) در مقاله‌ای با عنوان «رایج‌ترین کاربردهای نادرست نگارش در مکاتبات اداری»، ضمن بررسی 200 نامۀ اداری، مهم‌ترین نابسامانی‌های مکاتبات اداری را در سه حوزۀ زبانی و نگارشی، شیوۀ خط و نشانه‌گذاری و اصول و قواعد فنی نگارش نامه‌ها طبقه‌بندی کرده است. اعظم همتی (1397) در مقاله‌ای با عنوان «ویرایش خطاهای رایج در مکاتبات اداری»، خطاها را به دو بخش عمدۀ واژگانی و دستوری تقسیم کرده و مواردی را در هر بخش بیان کرده است. مهدی ماحوزی (1383) در کتاب «گزارش‌نویسی و نگارش» مهمترین دلایل ضعف و نارسایی مکاتبات اداری را در موارد زیر خلاصه کرده است. استفاده از کلمات نامأنوس، آوردن عبارت‌های مبهم و نامفهوم، رعایت‌نکردن نشانه‌گذاری، ترجیح‌دادن کلمات بیگانه بر کلمات فارسی، درازنویسی جمله‌ها که اغلب از رهگذر فضل‌فروشی و ترجیح پیچیده‌نویسی بر ساده‌نویسی ایجاد می‌شود، نبودن ربط منطقی بین مطالب، رعایت‌نشدن رسم‌الخط فارسی، رعایت‌نشدن قواعد دستور زبان فارسی.

4. مبانی نظری تحقیق

1-4. مکاتبات اداری

می‌دانیم که زبان نوشتاری همواره سنجیده‌تر از زبان گفتاری است. اما گویا در مکاتبات اداری، به دلایلی همچون شتاب‌زدگی، روزمرگی و تقلید از ساختار نوشتارهای پیشین، راه هر گونه اصلاح و ابتکار بسته شده است. ازسوی‌دیگر، مکاتبات اداری نوعی نوشتۀ رسمی است که با هدف برقراری ارتباط میان اشخاص، سازمان‌ها یا واحدهای مختلف یک سازمان تهیه می‌شود. این نوع مکاتبات دارای ساختاری مشخص، زبانی رسمی و هدفی دقیق است. از مهم‌ترین ویژگی‌های نامه‌های اداری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

1- رسمیت. از لحن جدی و مودبانه استفاده می‌شود.

2- هدفمندی. با یک یا چند هدف مشخص نوشته می‌شود.

3- ساختارمندی. دارای بخش‌های مشخصی مانند گیرنده، فرستنده، شماره، تاریخ، موضوع و... است.

1-1-4. انواع مکاتبات اداری

در ادارات و سازمان‌ها، گونه‌های متفاوتی از نامه‌ها مبادله می‌شود. این نامه‌ها به شکل‌ها و با کاربردهای مختلفی جریان دارد. تنوّع نامه‌های اداری ایجاب می‌کند که برای سهولت در امر مطالعه، آنها را از دو دیدگاه (ماهیت کار، سطوح سازمانی) مورد بررسی قرار داد.

الف) از دیدگاه ماهیت کار. به‌طور کلی نامه‌هایی که برای انجام‌دادن کارهای اداری تهیه می‌شود، اغلب یکی از سه حالت یاد شده را دارند: نامه‌های خبری، نامه‌های دستوری یا درخواستی، نامه‌های هماهنگی.

الف-1) نامه‌های خبری. به‌وسیلۀ این گونه نامه‌ها، نتیجۀ کار به سازمان یا شخص ذی‌ربط اطلاع داده می‌شود.

الف-2) نامه‌های دستوری. به‌وسیلۀ این گونه نامه‌ها، به شخص یا گروهی دستور انجام کار یا انجام ندادن کاری ابلاغ می‌شود.

الف-3) نامه‌های هماهنگی. به‌وسیلۀ این گونه نامه‌ها، با شخص یا گروهی درخصوص انجام کاری هماهنگی‌های لازم صورت می‌گیرد.

ب) از  دیدگاه سطوح سازمانی. به‌طور کلی نامه‌های اداری رسمی به دو بخش نگارش‌های داخلی (درون سازمانی) یا نگارش‌های خارجی (برون سازمانی) تقسیم می‌شود.

2-4. روش تحقیق

این مقاله ازجمله تحقیقات کیفی از نوع تحقیق ثانویه است که به روش «نمونه‌گیری در دسترس» انجام شده است. روش تحقیق ثانویه شامل جمع آوری داده‌های موجود مانند تصویر، متن، صوت و... است که می‌تواند در روند اجرای تحقیق و بررسی علل و عوامل یک مشکل یا آسیب به پژوهشگر کمک کند. در این روش، 200 عنوان از نامه‌های اداری در دسترس، از بین نامه‌های اداری موجود در «سامانۀ فرزین» بررسی و جمع‌آوری شد. با توجه به اینکه بسیاری از نامه‌ها دارای طبقه‌بندی است و یا به‌دلیل بروزرسانی سامانه قابل دسترس نیستند، به‌ناچار جدیدترین و در دسترس‌ترین نامه‌های موجود در سامانه (بازۀ زمانی 1403 تا 1405) به‌عنوان نمونه هدف انتخاب شد.

5. بررسی و تجزیه‌وتحلیل

در این بخش، با نگاهی به نوشته‌های اداری موجود در سازمان و بررسی بیش از ۲۰۰ عنوان نامۀ رسمی از سامانۀ «فرزین»، به‌اختصار به برخی از رایج‌ترین خطاهای نگارشی در مکاتبات اداری اشاره می‌شود. به‌دلیل ملاحظات حفاظتی (امنیتی و محرمانگی)، از بیان نام سازمان‌ها و ذکر متن کامل نامه‌ها خودداری شده است. بی‌شک نمونه‌های فراوان دیگری از خطاها، ازجمله در شیوۀ خط فارسی، نشانه‌گذاری، دستور زبان و اصول فنی نامه‌نگاری وجود دارد اما برای پرهیز از درازگویی، تنها به موارد پرتکرار بسنده شده است. تأکید اصلی بر خطاهای شایع است. بنابراین طبیعی است که بسیاری از خطاهای فنی یا زبانی در این نوشتار نیامده باشد.

 

1-5. وجود غلط‌های املایی

 وجود غلط‌های پرشمار املایی، متن نامه را بی‌ارزش کرده و  همچنین از ارزش و اعتبار اقدامگر یا نویسندۀ نامه می‌کاهد. برخی از نمونه‌های پرتکرار به شرح زیر است.

- برابر گزارشات واصله از ردۀ بالا... (گزارش‌های رسیده)

- این سامانه آمادۀ دریافت نظرات و پیشنهادات شما است. (نظرها و پیشنهادها)

- اسامی اساتید برتر دانشکده به پیوست ارسال می‌شود. (استادان)

- حضور کلیۀ کارکنان پایور در صبحگاه و مراسمات رژه الزامی است. (مراسم)

چند نمونه دیگر: اقدامات لازمه به‌جای اقدامات لازم؛ علاقمند به‌جای علاقه‌مند؛ موارد مطروحه به‌جای موارد مطرح‌شده؛ نتایج حاصله به‌جای نتایج حاصل؛ دستورات به‌جای دستورها؛ تلفناً به‌جای تلفنی؛ انظباط به‌جای انضباط؛ ملاحضات به‌جای ملاحظات؛ ضرب‌العجل به‌جای ضرب‌الاجل؛ اسلحه‌ها به‌جای سلاح‌ها؛ سالیانه/ماهیانه به‌جای سالانه/ماهانه و...

2-5. استفاده از ترکیب‌های عربی

 امروزه به‌کارگیری بسیاری از ترکیبات عربی برای کاربران راحت‌تر و فراگیرتر شده است. برخی از صاحب‌نظران این گونه توجیه می‌کنند که نفوذ زبان عربی در فارسی موجب غنای واژگانی زبان فارسی می‌شود. ازسوی‌دیگر استفاده از واژگان عربی نشان‌دهندۀ وجود ظرفیت بالای واژه‌سازی در زبان فارسی است که این موضوع یک امتیاز برای «زبان فارسی» محسوب می‌شود. اما بحث واژه با ترکیب کمی متفاوت است. چراکه برخی افراد به‌منظور فضل‌فروشی از رهگذر عربی‌مآبی از این ترکیبات استفاده می‌کنند. لازم به یادآوری است که برای بسیاری از این ترکیبات، جایگزین‌های ساده و مناسبی وجود دارد که بهتر است از آنها استفاده شود. برخی از نمونه‌های مشهود در نامه‌های اداری به شرح زیر است:

- حَسَب‌الامر فرماندهی محترم دانشگاه به اطلاع می‌رساند... (طبق دستور، بنا‌به دستور)

- بخشنامه‌های قبلی در این خصوص کأن لم یکن تلقی می‌شود. (نادیده‌گرفته/ هیچ/ نامعتبر)

- دانشجویان فوق الذکر، رأس ساعت 7 صبح در کارگاه آموزشی حاضر شوند. (یادشده)

- موارد صدرالاشاره به‌تمامی گیرندگان یکم ارسال می‌شود. (اشاره‌شده/ بالا)

چند نمونۀ دیگر: حتی‌الامکان به‌جای تاحدممکن؛ اهم‌فی‌الاهم به‌جای به‌ترتیب اهمیت؛ مشارالیه به‌جای نامبرده؛ کمافی‌السابق به‌جای مطابق گذشته یا مانند گذشته.

3-5. استفاده از واژگان بیگانه (فرنگی)

 پاسداشت زبان و ادب فارسی با عمل‌کردن به این شعار و استفاده از واژه‌های فارسی و جایگزین‌های مناسب میسر می‌شود. برخی از نمونه‌های مشهود و پرکاربرد در نامه‌های اداری به شرح زیر است:

- لیست کارکنان جایزه‌بگیر به پیوست ارسال می‌شود. (فهرست)

- فرم متقاضیان بیمۀ تکمیلی را به کارتابل رئیس دایرۀ اداری ارسال نمایید. (کارپوشه)

- لطفا اسامی دانشجویان و پرسنل پایور جایزه‌بگیر را اعلام فرمایند. (کارکنان)

چند نمونه دیگر: پروپزال به‌جای طرح تحقیق؛ پوستر به‌جای تصویر؛ اتیکت به‌جای برچسب؛ سیستم به‌جای سامانه؛ کامپیوتر به‌جای رایانه؛ چک‌لیست به‌جای بازبینه؛ و...

4-5. تکرار زائد واژگان (حشو)

 به ترکیب‌هایی که دو کلمه به یک معنا باشد و یکی از کلمات مفهوم دیگری را در خود داشته باشد «حشو» می‌گویند. این کلمات، موجب سست‌شدن و دوری از فصاحت و روانی کلام می‌شود. برخی از نمونه‌های مشهود در نامه‌های اداری به شرح زیر است:

- گواهی شما باید مَمهُور به مُهر[3] بخش کارگزینی باشد. (مُهرشده)

- به‌دلیل حائز اهمیت‌بودن این موضوع دریافت نامه را اعلام فرمایید. (به‌دلیل اهمیت موضوع)

- اکثریت قریب‌به‌اتفاق کارکنان در جلسه حضور داشتند. (بیشتر)

- لیست صورت اسامی افسران وظیفه را به این مدیریت تحویل نمایید. (صورت اسامی)

چند نمونۀ دیگر: با مراجعه به سوابق گذشته به‌جای با مراجعه به سوابق؛ بازنویسی دوباره به‌جای بازنویسی؛ ازهمه‌طرف احاطه‌شده به‌جای احاطه‌شده و...

5-5. کاربرد نامناسب افعال

الف) استفاده از مصدرهای «باشیدن»، «نمودن»، «گردیدن» و «ساختن» به‌جای فعل‌های معین «استن»، «کردن»، «شدن» در نثر فارسی معمول است. گمان می‌رود کاربرد این گونه مصدرها نوشته را وزین و معتبر می‌کند، درحالی‌که کاربرد بیش از اندازه، نوشته را قالبی می‌کند و از لطف و صمیمیت می‌اندازد. (شریعت، 1348، 32)

- ارسال پاسخ نامه تا تاریخ مشخص‌شده مورد تاکید می‌باشد. (است)

- مسئولیت پاسخگویی به‌موقع بر عهدۀ فرماندهان می‌باشد. (است)

ب) در مکاتبات اداری به‌خصوص توسط رده‌های پایین‌تر برای رعایت حرمت ردۀ بالا و محترمانه‌ترشدن متن نامه از افعال خاصی استفاده می‌شود. بهتر است به‌جای آنها از معادل‌های مناسب و متداول استفاده شود. برخی از نمونه‌های مشهود در نامه‌های اداری به شرح زیر است:

- جهت استحضار و اقدام شایسته ایفاد می‌گردد. (ارسال می‌شود/فرستاده می‌شود)

- به این وسیله دریافت چک ارسالی را اشعار می‌دارد. (اعلام می‌نماید)

- مستدعی است با مدیریت پژوهش همکاری فرمایید. (خواهشمند است)

چند نمونۀ دیگر: خراب ساخت به‌جای خراب کرد؛ استفاده‌بردن به‌جای استفادهکردن؛ بهادادن به‌جای اهمیت‌دادن و...

6-5. استفاده از فعل‌های طولانی

 ترجیح‌دادن تکلف و پیچیدگی به‌جای سادگی و درازنویسی به‌جای کوتاه‌نویسی ازجمله خطاهای رایج در مکاتبات است که بیشتر به‌دلیل فضل‌فروشی یا برای تملق و چاپلوسی در مقابل گیرندۀ نامه صورت می‌گیرد.

- دستورالعمل صادره را به مورد اجرا بگذارید. (اجرا کنید)

- کلاس‌های آموزشی مورد بازدید قرار گرفت. (بازدید شد)

- در جلسه یاد شده حضور به هم رسانید. (حاضر شوید)

چند نمونۀ دیگر: اطلاع‌حاصل‌نمودن به‌جای مطلع‌شدن؛ به رشتۀ تحریر کشیدن به‌جای نوشتن؛ مورداستفاده‌قراردادن به‌جای استفاده‌کردن و...

7-5 استفاده از عبارت‌های کلیشه‌ای

الگوهای ذهنی پرتکرار و تاکید مسئولان و فرماندهان به اقدامگر یا تهیه‎کنندۀ نامه درخصوص استفادۀ اجباری از یک قالب و الگوی ثابت موجب بروز این خطا و موارد مشابه می‌شود. 

- در صورت عدم ارسال به موقع مسئولیت با شخص فرمانده است. (ارسال‌نکردن)

- با توجه به عدم برگزاری امتحانات دانشجویان واحد افتاده .... (برگزارنشدن)

-  نظامی یادشدۀ فوق/بالا  از تاریخ.... (نیازی به نوشتن فوق یا بالا نیست[4])

- با عنایت به موارد اشاره‌شدۀ فوق/ بالا خواهشمند است... (نیازی به نوشتن فوق یا بالا نیست)

- نسبت به تکمیل نواقص پرونده اقدام فرمایید. (رفع نواقص)

چند نمونۀ دیگر: لازم به ذکر است به‌جای لازم است یادآوری شود یا شایان ذکر است؛ احتراماً به‌جای با احترام؛ علی‌هذا به‌جای باوجوداین؛ لذا به‌جای بنابراین یا ازاین‌رو و...

6. یافته‌ها

یافته‌ها نشان می‌دهد که مهم‌ترین چالش‌های نگارشی در این نامه‌ها به ترتیب عبارتند از وجود غلط‌های املایی پرشمار، کاربرد نامناسب ترکیب‌های عربی و واژگان بیگانه، تکرار زائد واژگان (حشو)، استفاده از افعال نامناسب و طولانی و به‌کارگیری عبارت‌های کلیشه‌ای. در جدول زیر، نمونۀ هر یک از این خطاها به‌همراه معادل یا اصلاح پیشنهادی به‌اختصار ارائه شده است.

 

جدول ۱. رایج‌ترین خطاهای نگارشی در مکاتبات اداری و اصلاح پیشنهادی آنها

ردیف

نوع خطا

خطای مشهود در نامه‌ها

نمونۀ اصلاح‌شده

۱

غلط‌های املایی

گزارشات واصله/ نظرات و پیشنهادات/اسامی اساتید/اقدامات لازمه/ علاقمند/ موارد مطروحه/ نتایج حاصله / دستورات/ تلفناً/ ملاحضات/ ضرب‌العجل

گزارش‌های رسیده / نظرها و پیشنهادها / استادان / اقدامات لازم / علاقه‌مند / موارد مطرح‌شده / نتایج حاصل / دستورها / تلفنی / ملاحظات / ضرب‌الاجل

۲

ترکیب‌های عربی نامناسب

حسب‌الامر / کأن‌لم‌یکن / فوق‌الذکر / صدرالاشاره / حتی‌الامکان / اهم‌فی‌الاهم / مشارالیه / کمافی‌السابق

بنا‌به دستور / نادیده‌گرفته / یادشده / اشاره‌شده / تاحدممکن / به‌ترتیب اهمیت / نامبرده یا ایشان / مطابق گذشته

۳

واژگان بیگانه (فرنگی)

لیست / کارتابل / پروپزال / پوستر / اتیکت / کامپیوتر / سیستم / چک‌لیست

فهرست / کارپوشه / طرح تحقیق / تصویر / برچسب / رایانه / سامانه / بازبینه

۴

تکرار زائد (حشو)

ممهور به مهر / حائز اهمیت‌بودن / اکثریت قریب‌به‌اتفاق / لیست صورت اسامی / سوابق گذشته / بازنویسی دوباره / از همه‌طرف احاطه‌شده

مُهرشده / به‌دلیل اهمیت / بیشتر / صورت اسامی / سوابق / بازنویسی / احاطه‌شده

۵

کاربرد نامناسب افعال

مورد تأکید می‌باشد/ایفاد می‌گردد/اشعار می‌دارد/مستدعی است/خراب ساخت/استفاده برد/بها داد

است / ارسال می‌شود / اعلام می‌نماید / خواهشمند است / خراب کرد / استفاده کرد / اهمیت داد

۶

افعال طولانی

به مورد اجرا بگذارید / مورد بازدید قرار گیرد / حضور به هم رسانید / اطلاع حاصل‌نمودن / به رشته تحریر کشیدن / مورد استفاده قرار دادن

اجرا کنید / بازدید شود / حاضر شوید / مطلع‌شدن / نوشتن / استفاده‌کردن

۷

عبارت‌های کلیشه‌ای

با توجه به عدم برگزاری / نظامی یادشدۀ فوق / با عنایت به موارد اشاره شدۀ بالا / نسبت به تکمیل نواقص / لازم‌به‌ذکر است

به‌دلیل برگزارنشدن / نظام یادشده / با توجه به موارد اشاره‌شده / رفع نواقص / شایان ذکر است یا لازم است یادآوری شود

 

یافته‌های جدول شمارۀ ۱ نشان می‌دهد که بیشترین فراوانی خطاهای نگارشی در مکاتبات اداری به‌ترتیب مربوط به غلط‌های املایی و کاربرد ترکیب‌های عربی نامناسب است. این 2 مقوله، ریشه در دو آسیب متفاوت دارند. نخست، شتابزدگی و فقدان بازخوانی متون؛ دوم، فضل‌فروشی زبانی و تلاش برای سنگین‌نویسی به‌جای روان‌نویسی. ازسوی‌دیگر، وجود خطاهایی همچون افعال طولانی و عبارت‌های کلیشه‌ای نشان‌دهندۀ نهادینه‌شدن الگوهای نادرست نوشتاری در بافت اداری سازمان است که تغییر آن نیازمند آموزش نظام‌مند و بازنگری در الگوهای نامه‌نگاری رسمی است. به‌طورکلی، ساده‌نویسی، پرهیز از تکلف‌های زبانی و رعایت اصول ویرایش، مهم‌ترین راهکارهای خروج از این آسیب‌ها محسوب می‌شوند.

7. نتیجه‌گیری

این مقاله با هدف بررسی خطاهای رایج نگارشی در مکاتبات اداری و آسیب‌شناسی علل و عوامل شکل‌گیری آنها انجام شده است. در این جستار بیش از 200 نامۀ اداری موجود در سامانۀ فرزین دانشگاه مطالعه و بررسی شد. نتایج پژوهش نشان داد که مکاتبات اداری، فراتر از کارکرد ارتباطی صرف، آیینۀ تمام‌نمای دانش زبانی، مهارت نویسندگی و اعتبار حرفه‌ای نگارنده و سازمان متبوع است. بااین‌حال، یافته‌های جدول شمارۀ ۱ نشان می‌دهد که 7 دسته خطای پرتکرار، از غلط‌های املایی و ترکیب‌های عربی نامناسب گرفته تا افعال طولانی و عبارت‌های کلیشه‌ای، در این نامه‌ها نمود بیشتری دارند. این آسیب‌ها ریشه در چند عامل اصلی دارد.  بی‌توجهی به شیوۀ خط فارسی، نبودن مهارت نویسندگی، شتابزدگی و بی‌دقتی، نهادینه‌شدن الگوهای غلط و تملق و چاپلوسی در برابر مقامات بالاتر.

    نکتۀ تأمل‌برانگیز آنکه بسیاری از این خطاها (مانند حشو، افعال طولانی و ترکیب‌های عربیِ نامأنوس) نه از سر ناآگاهی، بلکه به قصد سنگین‌نویسی و فضل‌فروشی زبانی صورت می‌گیرند. پدیده‌ای که نه‌تنها به روانی و رسایی کلام آسیب می‌زند بلکه تصویری غیرحرفه‌ای از سازمان ارائه می‌دهد. ازسوی‌دیگر، وجود غلط‌های املاییِ پرشمار نشان‌دهندۀ نبود بازخوانی متون و نبود فرایند ویرایش پیش از ارسال نامه‌ها است. این مسئله به‌ویژه در نامه‌هایی که به بیرون از سازمان ارسال می‌شوند، می‌تواند اعتبار سازمان را نزد مخاطبان بیرونی به‌شدت خدشه‌دار کند.

     علاوه‌بر این، کاربرد بی‌رویۀ واژگان بیگانه (فرنگی) مانند «لیست»، «پروپزال» و «چک‌لیست» درحالی صورت می‌گیرد که معادل‌های ساده و مناسبی همچون «فهرست»، «طرح تحقیق» و «بازبینه» در زبان فارسی وجود دارند. این رویکرد، نه‌تنها به پاسداشت زبان و ادب فارسی کمکی نمی‌کند بلکه نشان‌دهندۀ بی‌اعتنایی به غنای واژگانی زبان مادری و تقویت فرهنگ زبانی وارداتی در بافت اداری سازمان است. همچنین، تکرار زائد واژگان (حشو) مانند «ممهور به مهر» یا «لیست صورت اسامی» ازجمله خطاهایی است که اگر چه در نگاه نخست بی‌اهمیت به نظر برسد اما درمجموع سبب دوری از فصاحت و روانی کلام و در نتیجه کاهش تأثیر پیام بر مخاطب می‌شود.

     از منظر آسیب‌شناختی، ریشۀ بسیاری از این خطاها را باید در نظام آموزشی و نیز الگوهای نامه‌نگاری رایج در سازمان‌ها جستجو کرد. در بسیاری از سازمان‌ها، آموزش نگارش اداری و اصول ویرایش متن بخشی از برنامه‌های توانمندسازی کارکنان نیست و افراد عمدتاً ازطریق تقلید از نامه‌های پیشین و آزمون‌وخطا مهارت نوشتاری خود را پرورش می‌دهند. این فرایند، ناخواسته موجب تثبیت و باز تولید الگوهای نادرست می‌شود و چرخۀ معیوب خطاهای نگارشی را تداوم می‌بخشد. ازاین‌رو، اصلاح این روند نیازمند دو اقدام موازی است. نخست، آموزش نظام‌مند اصول نگارش اداری و ویرایش متن برای تمامی کارکنانی (فرماندهان، مدیران، کارشناسان، اقدامگران و...) که به‌نحوی با تهیه و تنظیم مکاتبات اداری سروکار دارند. این آموزش‌ها باید بر مؤلفه‌هایی همچون کاربرد صحیح نشانه‌های سجاوندی، پرهیز از حشو و تکرار، انتخاب واژگان مناسب و ساده و پرهیز از کاربرد افعال طولانی و ساختارهای کلیشه‌ای متمرکز باشد. دوم، تغییر نگرش فرماندهان، مدیران و مسئولان نسبت به «ساده‌نویسی» به‌عنوان یک ارزش سازمانی، نه یک نقص یا نشانه‌ای از بی‌سوادی. در بسیاری از موارد، پیچیده‌نویسی و استفاده از ترکیب‌های عربی دشوار به این دلیل صورت می‌گیرد که نویسنده گمان می‌کند متن ساده، کم‌اعتبار یا غیرحرفه‌ای به نظر می‌رسد. درحالی‌که تجربه نشان داده است، روان‌نویسی و ساده‌گویی، تأثیر پیام را افزایش می‌دهد و اعتبار علمی و حرفه‌ای نویسنده را نزد مخاطبان آگاه ارتقاء می‌بخشد.

    در پایان، تأکید می‌شود که مکاتبات اداری سالم و بی‌عیب، نه یک کمال‌گراییِ دست‌نیافتنی، بلکه حاصل رعایت اصول ساده و آموزش‌پذیر نگارش است. سازمان‌هایی که به این مقوله توجه جدی نشان می‌دهند، در عمل نشان می‌دهند که برای «ارتباط مؤثر» و «اعتبار سازمانی» خود ارزش قائل هستند. براین‌اساس، پیشنهاد می‌شود در گام نخست، یک دستورالعمل نگارشی ساده و کاربردی برای تمامی واحدهای سازمان، تدوین و ابلاغ شود و در گام دوم، بازخوانی و ویرایش نامه‌ها پیش از ارسال، به‌عنوان یک رویۀ الزامی در فرایند مکاتبات اداری تعریف شود. سوم، دوره‌های آموزشی برنامه‌ریزی شده و منظم برای همه کارکنان برگزار شود. تنها در این صورت است که مکاتبات اداری می‌تواند از «آسیب» به «فرصتی برای ارتقای هویّت حرفه‌ای و زبانی سازمان» تبدیل شود.

 

 

فهرست منابع

آیین‌نامۀ نگارش‌های نظامی ارتش ج.ا.ا، ادارۀ برنامه و بودجه ارتش، بازنگری و تجدید چاپ 1399.

ثروت، منصور (1374). درست بنویسیم، تبریز: نشر دانشگاه تبریز.

سمیعی، احمد (1380). نگارش و ویرایش، تهران: نشر سمت، چاپ سوم.

شریعت، محمد جواد (1348). «پیشنهادی برای آسان نوشتن در فارسی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه اصفهان، سال پنجم، صص 31 تا 37.

قاسم‌زاده، سیدعلی (1387). «رایج‌ترین کاربردهای نادرست نگارش در مکاتبات اداری»، مجلۀ آموزش زبان و ادب فارسی، دورۀ بیست و سوم، شمارۀ 2.

غلامحسین‌زاده، غلامحسین (1349). راهنمای ویرایش، تهران: نشر موسسۀ عالی علوم و ارتباطات اجتماعی، چاپ اول.

نیکوبخت، ناصر؛ غلامحسین‌زاده، غلامحسین؛ رنجبران، فاطمه (1390). «علل و عوامل تشدید سره‌گرایی در دورۀ پهلوی و مهمترین پیامد آن»، فصلنامۀ علمی-پژوهشی زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، شمارۀ 9، سال سوم، صص 176- 151.

ماحوزی، مهدی (1383). گزارش‌نویسی و نگارش، انتشارات قلم آشنا، تهران: چاپ دوم.

همتی، اعظم؛ خبیری، عصمت (1397). «ویرایش خطاهای رایج در مکاتبات اداری»، فصلنامۀ رخسار زبان، شماره 6 و 7، صص 122 تا 145.



[1]- استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه افسری امام علی(ع). (نویسنده مسئول)

[2]- کارشناس ارشد مدیریت امور فرهنگی و مدرس دانشگاه افسری امام علی(ع)

 

[3] . واژۀ «ممهور به مهر» به معنای «مهر شده» کلمه مجعولی است که در دورۀ صفوی از روی واژۀ مُهر به شیوه اسم مفعول عربی ساخته شده است و بهتر است از استعمال آن خودداری شود.

[4]- نیازی به استفاده از عبارت «فوق یا بالا» نیست. چراکه در عنوان نامه، مشخصات نامبرده قید شده است و کلمه فوق یا بالا اضافی است و به‌اشتباه به‌صورت قالبی یا کلیشه‌ای به کار می‌رود. 

The Writing Style Guide for Military Correspondence of the Army of the Islamic Republic of Iran, Army Planning and Budget Office, revised and reprinted 1399 (2020).
Servat, Mansour (1374/1995). Let Us Write Correctly, Tabriz: Tabriz University Press.
Samiei, Ahmad (1380/2001). Writing and Editing, Tehran: Samt Publications, Third Edition.
Shariat, Mohammad Javad (1348/1969). "A Proposal for Easy Writing in Persian," Journal of the Faculty of Literature, University of Isfahan, Fifth Year, pp. 31–37.
Qasemzadeh, Seyed Ali (1387/2008). "The Most Common Incorrect Writing Usages in Administrative Correspondence," Journal of Persian Language and Literature Education, Volume 23, Number 2.
Gholamhosseinzadeh, Gholamhossein (1349/1970). Editing Guide, Tehran: Institute for Advanced Studies in Social Sciences and Communication Press, First Edition.
Nikoubakht, Naser; Gholamhosseinzadeh, Gholamhossein; Ranjbaran, Fatemeh (1390/2011). "The Causes and Factors Intensifying Purism in the Pahlavi Era and Its Most Important Consequence," Scientific-Research Quarterly of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Sanandaj Branch, Number 9, Third Year, pp. 151–176.
Mahouzi, Mehdi (1383/2004). Report Writing and Composition, Qalam Ashna Publications, Tehran: Second Edition.
Hemmati, Azam; Khabiri, Esmat (1397/2018). "Editing Common Errors in Administrative Correspondence," Rokhsar-e Zaban Quarterly, Numbers 6 and 7, pp. 122–145.